درسنامه آموزشی اصول عقاید (2) کلاس یازدهم معارف

مسلمانان، در هر عصر و زمانی که زندگی می‌کنند، باید در کارهای خود فرمانبردار خداوند، پیامبر و ولی امر باشند و اگر در زندگی اجتماعی خود به اختلاف و کشمکش دچار شدند، باید اختلاف خود را نزد خدا و رسول برند و این نشانهٔ ایمان آنها به خدا و رسول است. اما اگر به طاغوت مراجعه کنند و حل مشکلات خود را از او بخواهند، شیطان آنها را فریفته و گمراه شده‌اند.

از آنجا که رسول خدا، خاتم پیامبران بوده‌اند، این سؤالات مطرح می‌شود که:

- برای اجرای دستورات قرآن کریم، طرح و برنامهٔ خداوند برای جامعه اسلامی، پس از رسول خدا چیست؟
- خداوند چه کسانی را اُولُوالأمر معرفی کرده است؟
- و جامعه برای رهایی از گمراهی، در چه مسیری و چگونه باید حرکت کند؟

مسئولیت‌های رسول خدا (ص) و ضرورت تداوم آنها

در درس قبل با مسئولیت‌های سه‌گانهٔ رسول خدا آشنا شدیم.

1- دریافت و ابلاغ وحی
2- تعلیم و تبیین معارف اسلام
3- ولایت ظاهری

برای درک وجود یا عدم وجود طرح و برنامهٔ الهی در دورۀ پس از رسول خدا، ابتدا باید به این سؤال پاسخ داد که:

کدام‌یک از مسئولیت‌های پیامبر با رحلت ایشان پایان می‌پذیرد و کدام‌یک باید ادامه یابد؟

در میان مسئولیت‌های سه‌گانهٔ رسول خدا، مسئولیت اوّل، یعنی دریافت و ابلاغ وحی به مردم، با ختم نبوت پایان می‌پذیرد زیرا با وجود «کتاب الهی» در میان مردم و محفوظ ماندن آن از تحریف و دگرگونی، دیگر به ارسال وحی و کتاب جدید نیازی نیست.

اکنون به دو مسئولیت دیگر می‌پردازیم: پس از ایشان «تعلیم و تبیین دین» و «ولایت ظاهری»، چه سرنوشتی پیدا می‌کنند؟

در این زمینه سه فرض مطرح است:

اول: قرآن کریم و پیامبر اکرم در این باره سکوت کرده‌اند؛
دوم: همچون مسئولیت اوّل، پایان این دو مسئولیت را نیز اعلام نموده‌اند؛
سوم: با تعیین جانشین، دو مسئولیت «تعلیم و تبیین دین» و «ولایت و حکومت را بر عهدهٔ وی قرار داده‌اند.

بطلان فرض اوّل روشن است؛ زیرا قرآن کریم، هدایتگر مردم در همهٔ امور زندگی است و ممکن نیست نسبت به این دو مسئولیت مهم، که به شدت در سرنوشت جامعهٔ اسلامی تأثیرگذار است بی‌تفاوت باشد. همچنین پیامبر اکرم آگاه‌ترین مردم نسبت به اهمیت و جایگاه این مسئولیت‌هاست و نمی‌تواند از کنار چنین مسئله مهمی با سکوت و بی‌توجهی بگذرد. در حقیقت، بی‌توجهی به این مسئله بزرگ، خود دلیلی بر نقص دین اسلام است؛ و این در حالی است که دین اسلام کامل‌ترین دین الهی است.

فرض دوم نیز صحیح نیست. زیرا نیاز جامعه به حکومت و تعلیم و تبیین دین، پس از رسول خدا نه تنها از بین نرفت، بلکه افزایش هم یافت. زیرا گسترش اسلام در نقاط دیگر، ظهور مکاتب و فرقه‌های مختلف، پیدایش مسائل و مشکلات جدید اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی را به دنبال داشت و نیاز به امام و رهبری که در میان انبوه افکار و عقاید، حقیقت را به مردم نشان دهد و جامعه را آن‌گونه که پیامبر اداره می‌کرد، اداره نماید، افزون‌تر می‌شد.

علاوه بر اینکه اصولاً حکومت و ادارهٔ جامعه و تعلیم و تبیین دین، امری تمام شدنی و پایان‌پذیر نیست و همواره جامعه نیازمند حاکم و معلمی است که بتواند راه رسول خدا را ادامه دهد و احکام اسلام را اجرا نماید.

بنابراین، فرض سوم، منطقی و قابل قبول است. یعنی طرح و برنامهٔ مشخصی برای دورۀ پس از رسول خدا مشخص شده است. در این برنامه، رسول اکرم، به فرمان خداوند، به تداوم تعلیم و تبیین دین و دوام حکومت پس از خود در شکل «امامت» فرمان داده و مانع تعطیلی این دو مسئولیت شده است. بر این اساس، نبوت ختم شده اما هدایت ادامه یافته است.

امامت در قرآن

با تدبر در آیات در می‌یابیم که خداوند، امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب را به جانشینی رسول خدا و امامت بعد از ایشان منصوب فرموده است.

در اینجا به برخی از آیات و شأن نزول آنها می‌پردازیم.

1- آیه انذار: حدود سه سال از بعثت گذشته بود که این فرمان از جانب خداوند برای پیامبر آمد:

وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ _{(سورهٔ شعراء، آیهٔ 214)}
خویشان نزدیک خود را انذار کن.

برای انجام این دستور، رسول خدا چهل نفر از بزرگان بنی‌هاشم را دعوت کرد و دربارهٔ اسلام با آنان سخن گفت و آنان را به دین اسلام دعوت کرد.

همهٔ مهمانان سکوت کردند و جوابی ندادند. در میان سکوت آنان، علی بن ابی‌طالب که در آن زمان نوجوانی بیش نبود، برخاست و گفت:

«من یار و یاور تو خواهم بود، ای رسول خدا». 

درخواست پیامبر، سه بار مطرح شد و هر بار همه سکوت کردند و تنها علی قاطعانه اعلام آمادگی و وفاداری کرد. پس از آن پیامبر دست ایشان را در دست گرفت، بیعت ایشان را پذیرفت و به مهمانان فرمود:

«همانا این، برادر من، وصی من و جانشین من در میان شما خواهد بود».

2- آیهٔ ولایت: در یکی از روزها، نزدیک ظهر، فرشتهٔ وحی از جانب خداوند آیه‌ای بر پیامبر نازل کرد که در آن ویژگی‌های ولی و سرپرست مسلمانان مشخص شده بود:

إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلَاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَ هُمْ رَاکِعُونَ _{(سورهٔ مائده، آیهٔ 55)}
همانا ولی شما خداوند و رسول اوست و مؤمنانی که نماز را بر پا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند.

با نزول این آیهٔ، رسول خدا دریافت که چنین واقعه‌ای رخ داده است و کسی در رکوع صدقه داده و خداوند قصد معرفی او را دارد، با شتاب و در حالی که آیه را می‌خواند و مردم را از آن آگاه می‌کرد، به مسجد آمد و پرسید:

چه کسی در حال رکوع صدقه داده است؟
فقیری که انگشتری در دست داشت، به حضرت علی که در حال نماز بود، اشاره کرد و گفت:
آری، این مرد در حال رکوع، انگشتری خود را به من بخشید.

مردم که از محتوای آیه با خبر شده بودند، تکبیر گفتند و رسول خدا نیز، ستایش و سپاس خداوند را بجا آورد.

نزول این آیه در چنین شرایطی و اعلام ولایت حضرت علی از جانب رسول خدا برای آن بود که مردم به چشم ببینند و از زبان پیامبر بشنوند و امکان مخفی کردن آن نباشد.

3- آیه اطاعت: در یکی از روزها، در مدینه، جبرئیل بر پیامبر نازل شد و آیهٔ 59 سورهٔ نساء را بر ایشان خواند که قسمتی از آن چنین است:

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ ...
ای مؤمنان از خدا اطاعت کنید و از رسول و ولی امرتان اطاعت کنید.

معمولاً وقتی آیه‌ای نازل می‌شد و حکم کلی یک موضوعی را بیان می‌فرمود، یاران نزد رسول خدا می‌آمدند و جزئیات حکم را می‌پرسیدند. مثلاً وقتی که آیات نماز نازل شد، یاران می‌خواستند چگونگی نماز خواندن را بدانند. پیامبر اکرم به مسجد آمد و به آنان فرمود: «این‌گونه که من نماز می‌خوانم، شما هم بخوانید». آنگاه نماز خواندن را به آنان تعلیم داد. وقتی این آیه هم نازل شد، جابر بن‌عبدالله انصاری نزد رسول خدا آمد و گفت: «یا رسول‌الله، ما خدا و رسول او را شناخته‌ایم. لازم است «اولی‌الامر» را هم بشناسیم».

رسول خدا فرمود:

«ای جابر، آنان جانشینان من و امامان بعد از من‌اند. نخستین آنان علی بن ابی‌طالب است و سپس به ترتیب: حسن بن علی، حسین بن علی، علی بن الحسین، محمد بن علی؛ و تو در هنگام پیری او را خواهی دید و هر وقت او را دیدی، سلام مرا به او برسان. پس از محمد بن علی به ترتیب، جعفر بن محمد، موسی بن جعفر، علی بن موسی، محمد بن علی، علی بن محمد، حسن بن علی و پس از ایشان فرزندش می‌باشد که هم نام و هم کنیهٔ من است. اوست که از نظر مردم پنهان می‌شود و غیبت او طولانی می‌گردد تا آنجا که فقط افرادی که ایمان راسخ دارند، بر عقیدهٔ به او باقی می‌مانند». 

4- آیه تبلیغ: پیامبر گرامی اسلام در سال دهم هجرت عازم مکه شد تا فریضهٔ حج را بجا آورد. این حج که در آخرین سال زندگی ایشان برگزار شد، به «حَجَّةُ البَلاغ» و «حَجَّةُ الوداع» مشهور است. در این حج، حدود 120 هزار نفر شرکت کرده بودند تا روش انجام دادن اعمال حج را از ایشان فراگیرند و حج را با ایشان بجا آورند. پس از برگزاری حج و در مسیر بازگشت به مدینه در روز هجدهم ماه ذی‌الحجه، در محلی به نام غدیر خم این آیه نازل شد:

یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لَا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکَافِرِینَ _{(سورهٔ مائده، آیهٔ 67)}
ای رسول آنچه از سوی پروردگارت بر تو نازل شده برسان، و اگر چنین نکنی رسالت او را به انجام نرسانده‌ای و خداوند تو را از مردمان حفظ می‌کند خداوند کافرین را هدایت نمی‌کند.

بعد از نزول این آیه، پیامبر اکرم دستور داد همه توقف کنند تا بازماندگان برسند و آنان که پیش رفته‌اند، برگردند. ظهر شده بود؛ ابتدا نماز را به‌جا آوردند و سپس، پیامبر در یک سخنرانی مهم و مفصل با مردم سخن گفت و آنان را برای دریافت آن پیام بزرگ آماده کرد. در اینجا از مردم پرسید:

من اولی النّاس بالمؤمنین من اَنفسِهِم
ای مردم چه کسی به مؤمنان از خودشان سزاوارتر است؟

گفتند: خدا و پیامبرش بر ما ولایت و سرپرستی دارند.

سپس فرمود:

مَن کُنتُ مَولاهُ، فَهذا عَلی مَولاهُ
هرکس که من ولی و سرپرست اویم، علی نیز ولی و سرپرست اوست. 

و این جمله را سه بار تکرار کرد.

در پایان سخنرانی نیز از حاضران خواست که مطالب گفته شده را به غایبان برسانند. پس از آن، مردم برای عرض تبریک و شادباش به سوی امام آمدند و با وی بیعت کردند.

سخنان پیامبر در این واقعه از جهت سلسلهٔ راویان حدیث، چنان محکم است که شاید کمتر حدیثی مانند آن وجود داشته باشد. صد و ده نفر از اصحاب پیامبر که در غدیر حاضر بوده‌اند؛ آن را بی‌هیچ واسطه‌ای از پیامبر نقل کرده‌اند. دانشمندان و تاریخ‌نویسان و مفسران بزرگ جهان اسلام نیز این واقعه را با مدارک زیاد در کتاب‌های خود آورده‌اند که نام 350 نفر از آنها در کتاب «الغدیر» آمده است.

اگرچه تا سال‌ها بعد از رحلت پیامبر، زمامداری مسلمین به امام علی نرسید و واقعهٔ عظیم غدیر نادیده گرفته شد، اما چگونگی برگزاری این مراسم و سخنان رسول خدا روشنگر بسیاری از اتفاقات پس از ایشان است.

عصمت امام

چنان که توضیح داده شد ضرورت داشتن عصمت، یکی از دلایل معرفی امام از جانب خداست. آیا در قرآن آیه‌ای داریم که بر عصمت این بزرگواران دلالت کند؟

پاسخ به این سؤال مثبت است. آیهٔ تطهیر به این موضوع پرداخته است.

أم سلمه، همسر رسول خدا، در شأن نزول آیهٔ تطهیر می‌گوید: روزی پیامبر در خانه استراحت می‌کرد که دختر بزرگوارش فاطمه زهرا وارد شد و سلام کرد. پیامبر پاسخ داد و ایشان را به کنار خود دعوت کرد. حضرت فاطمه نزد پیامبر رفت و در کنار ایشان نشست. پس از وی به ترتیب، حضرت علی، امام حسن و امام حسین آمدند. رسول خدا آنان را نیز در کنار خود جای داد. آنگاه برای آنان دعا کرد و فرمود:

«خدایا! اینان اهل بیت من‌اند؛ آنان را از هر پلیدی و ناپاکی حفظ کن!»

در همین زمان فرشتهٔ وحی آمد و آیهٔ تطهیر را قرائت کرد.

إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ، عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا _{(سورهٔ احزاب، آیهٔ 33)}
همانا خدا اراده کرده که دور گرداند، از شما اهل بیت پلیدی و ناپاکی را، و شما را کاملاً پاک و طاهر قرار دهد.

با تفکر در این آیه در می‌یابیم که:

1- این آیه هرگونه گناه و پلیدی را از پیامبر اکرم، امام علی، حضرت فاطمه، امام حسن و امام حسین دور می‌داند و آنان را معصوم از گناه و پلیدی معرفی می‌کند. (در سخنان دیگر پیامبر، امامان بعدی هم جزء اهل بیت شمرده شده‌اند.) بنابراین سخن و عمل آنان مطابق با دین و بیان کننده دستورات الهی است.

حضرت فاطمه زهرا اگرچه عهده‌دار امامت نبوده، اما دارای علم و عصمت کامل است و پیروی از کلام و رفتار وی بر همۀ مسلمانان واجب و سرچشمهٔ هدایت و رستگاری است.

2- این آیه، تعداد خاصی از خانوادهٔ پیامبر را در بر می‌گیرد که دارای مقام عصمت هستند. یعنی در اینجا افراد خاصی از اهل بیت مورد نظر است و شامل همه نمی‌شود. پیامبر اکرم برای آگاهی مردم از این موضوع، مدت‌ها هر روز صبح، هنگام رفتن به مسجد از در خانهٔ فاطمه می‌گذشت و اهل خانه را «اهل بیت» صدا می‌زد و آیهٔ تطهیر را می‌خواند.